De vooroorlogse periode (1819-1914)
De organisatie van het Ieperse Stadsarchief gaat terug tot 1819. Op 17 december 1819 benoemt de gemeenteraad de plaatselijke historicus Jean Jacques Lambin (zie foto) als stadsarchivaris. Hij en zijn opvolgers Félix Missiaen (1842-1847), Isidore Diegerick (1847-1885), Jules Cordonnier (1888-1892), Arthur Mergherlynck (1892-1896) en Emile De Sagher (hulparchivaris (1885-1896) en archivaris (1896-1917)) bouwen doorheen de negentiende eeuw het Stadsachief verder uit.
Aan de hand van bronnenuitgaven, studies en inventarissen willen ze de rijke collectie archief uit de middeleeuwen en de nieuwe tijden bij een breder publiek bekend maken. Isidore Diegerick publiceert de zevendelige kanjer 'Inventaire analytique et chronologique des chartes et documents appartenant aux archives de la ville d'Ypres' (1853-1868). Arthur Mergherlynck verzamelt heel wat genealogische gegevens, nu bewaard in het Rijksarchief Brussel, die voor de fervente genealoog vandaag de dag nog steeds van onschatbare waarde zijn. Emile De Sagher laat niet alleen het eerste archiefreglement goedkeuren in 1896; met zijn verschillende 'Notice sur les archives communales d'Ypres et documents pour servir à l' histoire de Flandre aux XIIIe au XVIe siècle' zet hij de inventarisatie- en bekendmakingspolitiek van het Stadsarchief verder.
De Eerste Wereldoorlog en zijn catastrofale gevolgen (1914-1992)
De relatie tussen het stadsbestuur en De Sagher verloopt evenwel moeilijk. Op 26 september 1914 wordt hij voor twee maanden geschorst. Fataal. Noch het stadsbestuur noch de archivaris ondernemen iets om het archief aan het begin van de Eerste Wereldoorlog in veiligheid te brengen. Op 22 november 1914 gaat het archief van de stad, bewaard in de belforttoren, door Duitse artillerie in de vlammen op. Het oude Ieperse archief wordt op die dag of zeker in de daarop volgende maanden volledig vernield. Van het oude archief bezit het huidige Stadsarchief slechts vijf 18de eeuwse rekeningen, waarschijnlijk stukken die zich in 1914 niet in de belforttoren bevonden.
Tijdens de oorlog vindt De Sagher (+ 1917) een onderkomen in Cayeux-sur-Mer. In opdracht van de stad stelt hij een rapport op over de geldelijke waarde van het verloren archief. Het is op basis van dit rapport dat de stad Ieper op 20 maart 1930 door de rechtbank van oorlogsschade een schadevergoeding van maar liefst 448.356 frank krijgt toegewezen. Het vonnis wordt op 13 mei 1931 door het Hof van Beroep in Gent bevestigd. De stad gebruikt het geld echter niet voor de uitbouw van een nieuw archief. Tot 1989 tonen enkel de stadsbibliohtecarissen Julien Anthony (1914-1946) en Octaaf Mus (1946-1990) interesse voor historische documenten. Verscheidene archivalia vinden dan ook in de bibliotheek een onderkomen.
Naar een nieuw archief
In 1989 geeft de stad de aanzet voor een nieuw Stadsarchief. Binnen de bibliotheek wordt een aparte afdeling 'familiaal en sociaal archief' opgericht die in 1992 tot een zelfstandig Stadsarchief wordt omgevormd. Kern van dit nieuwe archief vormen de vanuit de bibliotheek overgebrachte documenten, de archieven van de stad Ieper vanaf 1919, de archieven van de deelgemeenten en het archief van de kasselrij Ieper dat door het Algemeen Rijksarchief voor 30 jaar in bewaring is gegeven. Sedert 1993 is er ook opnieuw een volwaardige stadsarchivaris in dienst die in 2004 versterking krijgt van een archivaris verantwoordelijk voor de dynamische en semi-statische archieven. Na een schitterende 19de eeuw en een dramatische 20ste eeuw belooft de 21ste eeuw voor het Ieperse archief opnieuw een periode van hoogconjunctuur te worden.
Nieuw gebouw
Al gauw werd het gebouw in de Lange Meersstraat te klein. Plaatsgebrek in de magazijnen zorgde ervoor dat de diensten zelf moesten instaan voor de bewaring van hun administratie. Bovendien was het gebouw verouderd. Kortom, geen ideale omgeving voor bewaring van documenten. In 2004 startte de stad de onderhandelingen voor een nieuwe locatie op de voormalige picanolsite. In juni 2009 is het zover. Het Ieperse stadsarchief krijgt samen met de bibliotheek een nieuw onderkomen in de Weverijstraat. Op alle vlakken is dit een verbetering: zes ruime magazijnen voorzien van een goed klimaat- en vochtigheidsregelingssysteem, aansluitingen voor laptops, publieke pc's,...